Burgerparticipatie

Participatieladder Geactualiseerd 3 maart 2017


Georganiseerde inspraak
MEER INVLOED VOOR BURGERS?

Machiavelli schreef in Discorsie (1519) het volgende. “..elke staat [heeft] twee stromingen: die van het volk en die van de elite. …. En alle wetten …. zijn het gevolg van wrijvingen tussen deze twee.”

INHOUDSOPGAVE RUBRIEK

INLEIDING

Bij de overheid zorgen anonimiteit en bureaucratie voor een ongewenste  afstand met de burgers. Daarbij krijgen zakelijke belangen vaak voorrang op burgerbelangen. Met vooral denken vanuit de overheid en de markt verdwijnen de burgers uit beeld. Bij burgerparticipatie gaat het om het herstellen van een voldoende evenwicht tussen de invloeden van de overheid en de markt ten opzichte van die van de burgerij. Voor burgers betekent dit:
o meer beslissingsrecht voor wonen, welzijn, ruimtelijke ontwikkeling e.d.,
o ‘bemoeirecht’ in de vorm van meer eigen toezicht op instellingen,
o ‘publiekheid’ van bestuur, zoals recht op alle toezichtsinformatie van de overheid, zie voor dit laatste 
http://www.leefmilieu.nl/recht-om-te-weten.

Burgers en belangengroepen staan echter niet te trappelen om steeds weer in te spreken bij plannen en voorstellen van de gemeente. Bij die zaken waar zij mee te maken hebben zijn vertegenwoordigers, materiedeskundigen en belanghebbenden echter wel bereid in een kortdurend, informatief goed voorbereid traject deel te nemen om plannen van de gemeente van commentaar te voorzien. Dat kan de voornemens verbeteren en het zorgt bovendien voor het noodzakelijk draagvlak en begrip bij de bevolking en bij de uitvoering van plannen.

De afgelopen jaren heeft Beter Zeist veel gedaan om de invloed van (groeperingen van) burgers op het beleid van de gemeente te verstevigen. We constateren dat burgerparticipatie in toenemende mate gestalte krijgt, maar dat deze nog beter moet worden opgezet. Beter Zeist heeft daartoe voor de gemeente een voorstel voor een “Raamwerk Burgerparticipatie Zeist” gemaakt dat echter in de la is verdwenen. Wij vinden dit een gemiste kans. Waarom zouden burgergroeperingen zelf niet mogen meebeslissen over de wijze van inspreken? Waarom burgerparticipatie in het vage laten door bij de opzet ervan alleen te spreken van “Maatwerk per ontwikkeling? Is de gemeente bezorgd over (te) veel invloed van burgers? Download het voorstel Raamwerk Burgerparticipatie Zeist.

Beslotenheid raadsinformatie-bijeenkomsten.
Op 14 februari 2017 werd enkele belangstellende burgers de toegang ontzegd tot een raadsinformatiebijeenkomst of -markt over (verkeers)aanpassingen in het centrum. Zij zijn van mening dat daar waar de raadsleden in vergadering kennisnemen van niet geheime informatie het principe van openbaarheid moet gelden. Met de besloten bijeenkomst(en) in februari 2015 over de verkeerscirculatie in het geheugen pleiten zij voor openbaar toegankelijke informatiebijeenkomsten van de raad. Het gemeentebestuur is toch voor transparantie, burgerparticipatie en versterking van de lokale democratie? zie de brief.

terug naar top

SITUATIE BURGERPARTICIPATIE

De burgerparticipatie in Zeist geeft een gemengd beeld. Zo werd er ingesproken over de volgende onderwerpen:

sisyphus01

  • Ontwikkelingsperspectief Zeist 2030,
  • Structuurvisie Zeist 2020,
  • Bezuinigingsdialoog 2010/2011,
  • Interactief proces voor HtH-west,
  • Park De Waterbron (Vitensterrein),
  • Rotonde Schaerweijdelaan/ Oude Arnhemseweg,
  • Herstructurering van De Clomp (achteraf door diverse insprekers als dubieus ervaren),
  • Verkeersplan Kersbergen/Griffensteijn,
  • Verkeersplan in de dorpen ten westen van de A28,
  • Gemeentelijk Verkeers- en VervoersPlan (GVVP),
  • Woonvisie Zeist 2013-2015,
  • Kaders voor het gemeentelijk Bomenbeheer,
  • Centrumplan (visie).

Bij de nogal wat plannen en (bouw)projecten en bij de bouwambities van het BRU vond geen of slechts gebrekkig burgerparticipatie plaats. Voorbeelden daarvan zijn:

  • Stinkens flat (hoogbouw),
  • Buurtschap Sanatoriumbos,
  • Herstructurering Kerckebosch,
  • Woonpark Zeist,
  • Zeister Warande (per 2015 toch nog op verzoek van Beter Zeist),
  • Veel projecten in het kader van Hart van de Heuvelrug (exclusief de Vliegbasis),
  • Mogelijke bebouwing historische spoorlijn in Valckenbosch,
  • Gemeentehuis,
  • Regionaal StructuurPlan
.
  • Gebiedsvisie stationsgebied Driebergen-Zeist

Bij het opstellen van plannen heeft het College soms wel contact met enkele stakeholders die belang hebben bij de uitvoering ervan, zoals projectontwikkelaars. Voor een opener vorm van burgerparticipatie wordt dan niet gekozen. Zodra zakelijke belangen een belangrijke rol spelen, verdwijnt burgerparticipatie kennelijk achter de horizon. Burgers en hun groeperingen mogen echter wel meespreken wanneer de politiek de burgers nodig heeft bij bezuinigingsplannen (bezuinigingsdialoog), na jaren er zelf niet uitkomt (centrumplan), een gebied toch niet kan worden bebouwd (waterleidinggebied en Huis ter Heide zuid i.v.m. geluidshinder) of wanneer het om kleine zaken gaat zoals de plekken voor afvalbakken en elektrische oplaadpalen.
terug naar top

RONDE TAFELS EN ZIENSWIJZEN

De inspraak in het kader van de Ronde Tafel met raadsleden kan geen vervanging zijn voor het (deels) ontbreken van burgerparticipatie tijdens het voortraject van planvorming. Tijdens de inspraak staan de plannen grotendeels al vast.
Aangezien Ronde tafels meestal laat tijdens het voorbereidingstraject plaatsvinden en raadleden alleen informatieve vragen konden stellen, had het geheel meer het karakter van een verplichte rituele dans. Dit in plaats van een echte dialoog waarbij de insprekers zich serieus genomen voelen. Op dringend verzoek van de burgergroeperingen is de opzet ervan in het vervolg op “24 uur Zeist” in september 2015 omgezet in een dialoogvorm. We wachten af hoe dat in de praktijk uitpakt.

In wezen geldt hetzelfde voor de beantwoording van zienswijzen op plannen die al in een eindstadium zijn. Het valt op dat daarin nogal formeel en afwijzend wordt gereageerd op inhoudelijke en procedurele suggesties van de respondenten. Zoiets is niet bevorderlijk voor een goede samenwerking. Burgers en belangengroepen ervaren dan ook niet dat hun bijdragen nog veel invloed kunnen hebben. Men kan echter moeilijk van afzien van het indienen van zienswijzen in verband met ontvankelijkheid bij latere procedures.
terug naar top

AANPAK BURGERPARTICIPATIE

Atlas

De coalitie D66, VVD, PvdA en GroenLinks beloofde in haar akkoord van april 2010 meer invloed van de burgers. Burgerparticipatie werd daarmee een belangrijke pijler van het gemeentebeleid. Wat nog ontbrak was een plan van aanpak. Beter Zeist heeft per brief de gemeente op 27 juni 2010 opnieuw herinnerd aan het voornemen van de gemeente om de aanpak van de burgerparticipatie samen met de burgers en andere belanghebbenden te ontwikkelen. Juist toen de gemeente juichend verhalen vertelde over het unieke succes van de bezuinigingsdialoog was het zaak door te pakken.

In het coalitieakkoord “Dichterbij” van 22 april 2010 was als pijler 1 genoemd: Bestuursstijl en burgerparticipatie.
Onder het kopje: “Sterke participatie met de samenleving” stond: “De samenleving krijgt een grote rol in de beleidsvormingsprocessen. Uitgangspunt is daarbij om de burgers en andere belanghebbenden vroeg in de processen te betrekken. We borduren daarbij voort op de tot nu toe met het interactief werken opgedane ervaringen en geleerde lessen. We maken gebruik van het in de samenleving aanwezige denkniveau en laten ons ondersteunen door externe deskundigheid… .. De participatiewijzer ombudsman is een belangrijke leidraad voor ons (zie bijlage 1). Het college van B&W komt voor 1 november hiervoor met een plan van aanpak. Dit plan is opgesteld samen met burgers en andere belanghebbenden.”
terug naar top

STUDIEBIJEENKOMST BURGERPARTICIPATIE

Ter voorbereiding van het Plan van Aanpak hield Beter Zeist op 14 juni 2010 een studiebijeenkomst over de gewenste burgerparticipatie in Zeist. Dit gebeurde samen met de gemeente: de  portefeuillehouder wethouder Varkevisser, de burgemeester en ambtenaren.
Personen met ervaring met inspreken gaven toen aan hoe de burgers meer invloed op het beleid van de gemeente kunnen krijgen.

De resultaten van de bijeenkomst zijn vastgelegd in de volgende stukken:

Driekwart jaar na de mooie woorden in het coalitieakkoord en een half jaar na de studiebijeenkomst over burgerparticipatie blies wethouder Varkevisser echter het Plan van Aanpak burgerparticipatie af. Het betrof nota bene de verkiezingsparel van zijn eigen partij, D66. De wethouder berichtte namelijk op 21 december 2010:  “dat er nu minder behoefte is aan een nieuw plan, dan aan het concretiseren van het beleid, meer een actieprogramma dan een beleidsplan.”
terug naar top

VOORSTEL RAAMWERK BURGERPARTICIPATIE

Over een soort actieprogramma en de concrete suggesties daarvoor sprak de Stichting Beter Zeist met de wethouder op 26 januari 2011. Hij gaf aan dat gemeentepersoneel, het college en raadsleden een workshop interactief werken hadden gevolgd. Ook was inmiddels begonnen met participatietrajecten met participatieprojecten horecabeleid en met de bezuinigingsdialoog.
In het overleg met de wethouder werd afgesproken, dat Beter Zeist – mede op basis van de resultaten van de studiebijeenkomst – zou komen met een concreet voorstel voor een Raamwerk Burgerparticipatie Zeist. Daarin zou moeten staan voor welke besluiten welke vorm van burgerparticipatie kan worden bepaald zie het verslag van het contact met de wethouder: BeterZeist, 26-01-2011

AanbevBP-2

Het snel door Beter Zeist ontwikkelde raamwerk werd op 1 april 2011 aan de wethouder aangeboden. Dat was precies drie jaar na het verschijnen van het rapport van bemiddelaar Verstand, zie rubriek Adviezen –> Rapport Verstand. Eén van de voorstellen is het per beleidsveld samen met de gemeente instellen van een regiegroep voor de opzet en werkwijze van de burgerparticipatie.

Andere voorstellen gaan over het verbeteren van het beleid van de gemeente. De burgers, maar ook raadsleden zien door de bomen het bos niet meer. Zo zijn er te veel plannen die bovendien ook nog eens te lang zijn en vaak niet goed – ook financieel – onderbouwd. Dat kost niet alleen veel geld, maar ook onnodig energie van burgers, raadsleden en ambtenaren. Zo snijdt het mes aan twee kanten: meer invloed van de burgers en een helder en beter beleid, zie het voorstel Raamwerk Burgerparticipatie Zeist en de verder vorm gegeven bijlagen van de eerder genoemde studiebijeenkomst van 14 juni 2010. Die zijn te gebruiken tijdens de toepassing van het raamwerk en gaan over:
o Bijlage 1: Ervaren problemen van burgers en de Stichting Beter Zeist;
o Bijlage 2: Mogelijkheden voor burgerparticipatie;
o Bijlage 3: Voornemens burgerparticipatie gemeente Zeist.

Na diverse besprekingen met de wethouder organiseerde Beter Zeist op 30 mei 2011 in het gemeentehuis een werkbespreking met raadsleden over  de relevante discussiepunten Burgerparticipatie.

Daarna werd op 13 juli met de wethouder afgesproken het Voorstel Raamwerk Burgerparticipatie naar de raad te sturen. Het College zou daarover dan eind september een besluit nemen.
Het resulteerde in augustus 2011 van de kant van Beter Zeist in een Voorstel met beleidssuggesties en een korte voorgeschiedenis voor het College en de Raad, zie Suggesties Collegevoorstel Burgerparticipatie.
terug naar top

MAATWERK PER ONTWIKKELING

Op 25 oktober 2011 berichtte het College dat het daarentegen inzet op “maatwerk per ontwikkeling”. De vraag is dan voor wie is het maatwerk (gemeente, projectontwikkelaars of burgers) en voor welke ontwikkeling geldt het?
Beter Zeist vindt dat daarmee burgerparticipatie onvoldoende is gewaarborgd, namelijk:

  • Er ontbreekt een toetsingskader voor burgerparticipatie;
  • Er ontstaat in en rondom de raad een permanente discussie over de opzet en het maatwerk per ontwikkeling;
  • Het is onduidelijk wie, wanneer, waarbij wordt betrokken;
  • Het zet de deur open voor een verdeel- en heersbeleid en een ad hoc benadering.

Nu gebruikt de gemeente intern wel een soort “Beslismachine interactief werken“. Dit korte schema heeft Beter Zeist ooit mogen ontvangen van de wethouder, maar daarmee kun je alle kanten op. Wellicht is dat ook de bedoeling van het “maatwerk per ontwikkeling”, want op die manier kan de overheid haar macht bewaren over de burgers. In wezen gaat het bij het schema alleen om een bepaalde, vaak tijdrovende en dus kostbare vorm van participatie: het interactief werken. Die wordt dan bij sommige participatietrajecten zonder motivering door de gemeente en zonder overleg met belanghebbenden vastgesteld en aan deze groeperingen opgelegd. Dat lijkt ons geen goede invulling van de zo geprezen participatiesamenleving.

FLEXIBLE GEBIEDSONTWIKKELING?

Inmiddels denkt de gemeente na over flexibele gebiedsontwikkeling als voorbereiding op de invoering van de nieuwe omgevingswet per 1 januari 2018. Volgens een eigen notitie van 18 september 2014 kan Zeist ervoor kiezen dat:

  • Over een ontwerp bestemmingsplan geen inspraak behoeft te worden georganiseerd: hoezo burgerparticipatie?
  • Als er al inspraak over een plan komt, het aan de projectontwikkelaar is die uit te voeren: de slager keurt zijn eigen vlees!
  • Het plan vlak voor de zomervakantie kan worden gepubliceerd: wie kan dan nog met een gedegen en mede door anderen gedragen zienswijze reageren?

Blijven de burgers in Zeist met lege handen staan?
terug naar top

STELLINGNAME BETER ZEIST

De Stichting Beter Zeist bepleit een opzet zoals ook al in het coalitieakkoord van april 2010 werd afgesproken. Wij hopen en verwachten dat – gezien het nieuwe Zeister coalitieakkoord 2014-2018 – nu en in de toekomst eerst de burgers aan het woord komen en pas dan de besluiten vallen. In het coalitieakkoord 2014-2018 “Samen Kansen pakken!” wordt benadrukt dat de inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers centraal worden gesteld bij het vormgeven van beleid, ook bij de regionale samenwerking. Dat geldt in het akkoord voor vrijwel alle aspecten van het gemeentebeleid.
In het akkoord staat op bladzijde 4 onder de kop: Van “eerste overheid” naar “eerst de burger”: “Breed maatschappelijk draagvlak is een belangrijk uitgangspunt voor de wijze waarop besluiten tot stand komen. Daarvoor is het nodig dat mensen de gemeente ook weten te vinden, op de hoogte zijn van nieuwe ontwikkelingen en betrokken raken. Dat vraagt om een gemeente die betrouwbaar is, integer handelt en transparant is.”

In dit verband vragen wij ons af  hoe de gemeente burgerparticipatie wil vormgeven wat zij daaraan concreet gaat doen. Hierbij denken wij aan een plan of raamwerk zodat:

  • Vroegtijdig (uitgangspunten voor) plannen kunnen worden besproken;
  • Dit ook geldt voor grotere plannen van particuliere initiatiefnemers;
  • Burgers en hun organisaties hun omgevings- en vakdeskundigheid kunnen inbrengen;
  • Per thema of onderwerp helder is op welk niveau van invloed de participatie (inclusief (mede)zeggenschap, bemoeirecht en toezicht plaatsvindt, zie ook participatieladder;
  • Beleidskaders zo mogelijk ook ter discussie kunnen staan;
  • Objectieve informatie (ook over toezicht) wordt verstrekt.

Wat de burgerparticipatie betreft stelt Beter Zeist voor, dat zij een bijdrage levert aan een raadsconferentie over de opzet en vormgeving van de burgerparticipatie in Zeist. Louter “maatwerk per ontwikkeling” op basis van principes geeft ons inziens weinig concreet houvast voor de gewenste rol en invloed van de burgers. De gedachten van burgemeester Koos Janssen en collegae in het kader van het beraad in december 2013 over de gemeenteraad van de Toekomst sluiten wel aan bij de door Beter Zeist voorgestelde opzet van burgerparticipatie. Zie ook een essay van Roel in ’t Veld over representatieve en participatieve democratie en de Brief aan de Koning.

Op 13 en 14 februari 2015 organiseert de gemeente de activiteit “24 uur  Zeist” over versterking van de lokale democratie. Beter Zeist geeft neemt daaraan deel met een informatiestand over ideeën voor de gewenste invloed van burgers. Er is ook een inspiratiebijeenkomst over de Allegro Tuin zaterdag van 10.00 – 12.00 uur en over natuur en (moes)tuinen in Kerckebosch van 11.00-12.00 uur.
Voor deze activiteit heeft Beter Zeist haar ideeën verwerkt in een bijdrage over ondersteuning van buurtinitiatieven, verbetering van burgerparticipatie en versterking van de lokale democratie/politiek. Verder heeft zij een poster over burgerparticipatie en lokale democratie gemaakt en een toelichting opgesteld over de zogenaamde participatieladder van Edelenbos & Monnikhof. Dat is voor overheden een veelgebruikt analyse-instrument bij het betrekken van burgers bij beleidsontwikkeling en/of uitvoering. Hoe hoger op de ladder, hoe actiever en groter de rol van de burger.

Op 30 april kreeg ‘24 uur Zeist’ een vervolg in de vorm van een brainstorming met 8 gemengde groepen van burgers, ambtenaren en politici. Het was een geanimeerde bijeenkomst die per groep wordt vervolgd. Stichting Beter Zeist nam deel aan de onderwerpen nieuwe werkwijzen voor de raad (Ronde Tafel, Inloop en spreekuren van de fracties) en aan burgerinvloed (burgerpanel, burgerjury en inbreng/visitatie door burgerdeskundigen). In ieder geval leidde dit in september 2015 tot het invoeren van de dialoogvorm voor de Ronde Tafels. Verder wordt maandelijks een gezamenlijk inloopspreekuur van de fracties georganiseerd (1 persoon per fractie). Zie verder de actiepunten.

Ook houdt de gemeente enquêtes over burgerinitiatieven en over uitgevoerde inspraak. Verder is het proces gestart van nadenken over Gebiedsontwikkeling Nieuwe Stijl (GONS). Daaraan heeft Beter Zeist ook meegedaan samen met andere burgergroeperingen, burgers, ontwikkelaars en gemeenteambtenaren. We zullen de vinger aan de pols houden om de burgers invloed te geven op het beleid in hun woon- en leefomgeving. Zie ook onze bijdragen daarvoor: een korte samenvatting van een langere bijdrage en een voorstel Raamwerk voor gebiedsvisies. Zie verder: www.zeist.nl/gons.

Burgerbudgetten
In het kader van de discussie over de financiën van de gemeente (zie rubriek) heeft Beter Zeist ook voorgesteld in Zeist te komen tot wijk- en buurtbudgetten. In diverse gemeenten zijn die al ingevoerd en kunnen alle inwoners van een buurt of wijk meebeslissen over de besteding van een budget. In de Correspondent stond een artikel van 8 februari 2016 waarin wordt ingegaan op de wereldwijde toepassing van burgerbudgetten. De ontwikkeling van dit concept van concrete en invloedrijke burgerparticipatie begint in 1989 in de Braziliaanse stad Porte Alegre. Anno 2016 doen meer dan 1.500 steden, van New York tot Sevilla en van Hamburg tot Mexico-Stad, deel aan een vorm van ‘participatief budgetteren.’ Daarmee kunnen de burgers echt aan de beleidsknoppen draaien. En dat blijkt in het algemeen goede resultaten op te leveren. Zie verder het artikel.
terug naar top

LITERATUUR

  • Burgerinitiatief Stop partijpolitieke benoemingen: www.meerdemocratie.nl
  • Voorstellen Europese Commissie voor betere regels, 2015, zie overzicht
  • We gooien het de inspraak in, Nationale Ombudsman, Haag, 2009
  • Tien spelregels voor een behoorlijke burgerparticipatie, Nationale Ombudsman, Haag, 2009
  • Pleidooi voor populisme, Davis van Reybrouck, heruitgegave De Bezige Bij, 2013
  • Kiezen tussen overheid en markt, een wake-up-call voor onze volksvertegenwoordigers, Gijs van Loef2013, ISBN 97890 9027 5390
  • Van eerste overheid naar eerst de burger. Over maatschappelijke initiatieven die de lokale overheid uitdagen, Denktank Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Jaarbericht 2013
  • Burgermacht op eigen kracht. Een brede verkenning van ontwikkelingen in burgerparticipatie; van Houwelingen (Pepijn) Boele (Anita) en Dekker (Paul), Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, maart 2014, ISBN 9789037706352
  • Meer gemeenten omarmen G1000, Jos Boerkamp, Binnenlands Bestuur, 23 november 2014

Print page
Share Button

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *